شيمي تجزيه (Analytical Chemistry) درباره روش‌هاي شناسايي يك يا چند جز از اجزا سازنده يك نمونه از ماده و تعيين مقدار نسبي هريك از آنها بحث مي‌كند. فرايند شناسايي تجزيه كيفي (Qualitative Analysis) و تعيين مقدار تجزيه كمي (Quantitative Analysis) ناميده مي‎شود.

پارامترهاي مهم در زمينه انتخاب روش تجزيه

1- سرعت (Speed)

2- گزينش‎پذيري (Selectivity)

3- حساسيت (Sensivity)

4- هزينه

به منظور انجام يك تجزيه درست مي‌بايد مراحل زير به دقت طي گردد

(1) نمونه‏برداري 

(2) آماده‏سازي نمونه  

(3) توزين نمونه

(4) تهيه محلول‎ها      

(5) جداسازي مواد تداخل كننده  

(6) انتخاب روش براي تجزيه

روش‌هاي تجزيه شيميايي به ويژه در بعد كمي به دو دسته كلاسيك (Classic) و دستگاهي (Instrumental) تقسيم مي‌شوند. روش‌هاي كلاسيك شامل روش‌هاي وزني (Gravimetry) و حجمي (Volumetry) است. روش‌هاي دستگاهي شامل روش‌هاي الكتروشيميايي (Electrochemical)، جداسازي (Separation) و طيفي يا نوري (Spectrophotometry) مي‌باشد.

در ميان روش‎هاي دستگاهي روش‎هاي نوري يا طيفي به زير گروه‎هاي زير تقسيم مي‎شوند:

1) روش‎هــاي جـذبـي Absorption Method

چنانچه تابشي از درون لايه‎اي از ماده عبور كند، بسته به ماهيت اتم‎ها يا مولكول‎ها برخي از فركانس‎ها به وسيله فرآيندي بنام جذب، به طور انتخابي حذف مي‎شود. بدين ترتيب بررسي فركانس‎هاي تابش جذب شده وسيله‎اي را براي مشخص كردن مواد متشكله نمونه‎اي از ماده فراهم مي‎كند.

روش‎هاي جذبي زير مجموعه‎هاي زير را در بر دارد:

× طيف نورسنجي پرتو (Spectrophotometry X ،‌ UV، Vis و IR .

× رنگ‏سنجي Colorymetry

× طيف‏بيني جذب اتمي Atomic Absorption Spectroscopy

× طيف‏بيني رزونانس مغناطيسي هسته N.M.R

× طيف‏بيني رزونانس اسپين الكترون E.S.R

 

2) روش‎هـاي نشــري Emission Method

چنانچه يون‎ها،‌ مولكول‎ها و يا اتم‎ها به وسيله بمباران الكتروني،‌ گرمايش، حرارت دادن در قوس الكتريكي يا شعله، جذب تابش الكترومغناطيس و يا جرقه الكتريكي جريان متناوب قرار گيرند تحريك شده و برانگيخته مي‎شوند؛ حال اين ذرات در هنگام بازگشت به حالت عادي، تابش الكترومغناطيس از خود منتشر مي‎كنند كه نشر ناميده مي‎شود.

روش‎هاي نشري، زير مجموعه‎هاي زير را در بر دارد:

÷ طيف بيني نشري Emission  Spectroscopy پرتـو X ،‌UV و Vis

÷ نورسنجي شعله‎اي Flame Photometry

÷ فلوئورسانس پرتو X ،‌UV  و  Vis  Flourescence of

÷ روش‎هاي راديوشيميايي Radiochemical Method

 

3) روش‎هاي پخش نــور Diffusion Method

در پخش نور، تغيير جهت حركت پرتـو وقتي به يك ذره برخورد مي‎كند، مد نظر مي‎باشد. روش‏هاي پخش نور يك عبارت كلي است و شامل زير مجموعه زير مي‎شود:

الف) پراكندن تابش Scattering of Radiation: اين روش خود سه روش تجزيه‎اي را در بردارد كه عبارتند از:

1- كدورت‏سنجي (Turbidimetry)

2- نفلـومتـري (Nephelometry)

3- طيف‎بيني رامان (Ramman Spectroscopy)

ب)  شكست تابش (Refraction of Radiation): ‌اين روش شامل دو روش زير است:

1- شكست‏سنجي (Refractometry)

2- تداخل‏سنجي (Interferometry)

ج) پراش تابش (Diffraction of Radiation): اين روش شامل دو زير روش مي‏باشد:

1- پراش پرتو ایکس (X-ray Diffraction)

2- پراش الكتروني (Electron Diffraction)

د) چــرخش تـابـش (Rotation of Radiation)

1- قطبش‏سنجـي (Polarimetry)

2- پاشنـدگي چرخش نوري (Optical Rotatory Dispersion)

3- دورنـگ‏نمـايي دوراني (Circular Dichroism)

منبع: نگرشی بر مبانی- دستگاهوری- کاربردها. آرش اکبری نوشاد