واحد فیزیولوژیکی کلیه یک نفرون است که توسط آن اعمال زیر جهت تشکیل ادرار صورت می‌گیرد.

تراوش گلومرولی
قسمتی از پلاسما که از گلومرول می‌گذرد. از غشای کپسول بومن تصفیه می‌شود. معمولا در پا لایه گلومرولی سلول خونی و مواد درشت مولکول پروتئین وجود ندارند. ضمنا در این مرحله هیچ گونه انتخابی در ورود مواد به درون کپسول بومن صورت نمی‌گیرد. بلکه عمل تراوش تابع فشار هیدروستاتیک و درشتی یا ریزی مولکولها می‌باشد.

باز جذب
در این مرحله که در محل شبکه دوم مویرگی صورت می‌گیرد، مواد مورد نیاز بدن نظیر آب، گلوکز و اسیدهای آمینه مجددا به خون برگشت داده می‌شوند. این عمل را باز جذب می‌نامند.

عوامل موثر در بازجذب
* انتشار: برای موادی صورت می‌گیرد که غلظت آنها در لوله‌های نفرونی بیشتر از خون است. قسمت اعظم آب و بعضی املاح از طریق انتشار دوباره جذب می‌گردند.

* انتقال فعال: در مورد موادی صورت می‌گیرد که برای بدن ارزش حیاتی فوق العاده دارند. مانند گلوکز، اسیدهای آمینه و سدیم. اصولا سیر مواد در جهت مخالف انتشار که همراه با مصرف انرژی می‌باشد، انتقال فعال نام دارد. سلولهای جدار نفرون برای انتقال فعال دارای یک حد ماکزیمم فعالیت هستند که آن را اصطلاحا آستانه یا حد توانایی لوله‌ای نفرون می‌نامند. تا زمانی که غلظت مواد درون نفرون (در مایع صاف شده) کمتر از حد آستانه باشد، همه این مواد به خون برگشت داده می‌شوند.

در غیر این صورت این مواد درون نفرون باقی مانده و به خون برگشت داده نمی‌شوند. بنابراین در ادرار ظاهر می‌گردند. در اشخاص سالم عمل باز جذب برای گلوکز کامل است. یعنی همه گلوکز دوباره به پلاسمای خون پس داده می‌شود و در ادرار قند وجود ندارد. در صورتیکه در مبتلایان به بیماری قند مقداری قند در ادرار ظاهر می‌شود. علت آن است که اولا در این افراد میزان قند خون چند برابر فرد سالم است. ثانیا آستانه فعالیت در نفرون تغییر نمی‌کند. لذا مقداری از قند در ادرار باقی می‌ماند. در مورد سدیم نیز آستانه فعالیت بالا نیست و کلیه از این امر برای تنظیم نمک خون استفاده می‌کند. از مهمترین موادی که باید باز جذب شود، آب است.

در هر دقیقه 500 سی‏سی پلاسما وارد نفرون شده و تنها 100 سی‏سی از آن تصفیه می‌گردد. با توجه به این که در همین مدت تنها کمتر از 1 سی‏سی ادرار تشکیل می‌گردد، بنابراین بیشتر از 99% از آبی که وارد کپسول بومن شده است، در عمل باز جذب به خون بازگشت داده می‌شود. مهمترین عمل کلیه‌ها در انسان و پستانداران دفع مواد نیتروژن دار مانند اوره است. نفرونها می‌توانند اوره را تا صد برابر در ادرار تغلیظ کنند. ولی اگر میزان آن در ادرار به 5 درصد برسد تولید مسمومیت می‌کند.

* ترشح: علاوه بر جذب مجدد فعال، لوله‌های نفرونی قادر به ترشح فعال نیز می‌باشند و ترشح آنها همان موادی است که بوطور فعال جذب می‌گردند. در طی این عمل بعضی از مواد توسط سلولهای جدار لوله‌های نفرون ترشح می‌گردد. کراتینین، پتاسیم و هیدروژن از این مواد هستند. کراتینین یک ماده نیتروژن‏دار است و از تجزیه کراتین موجود در سلولهای مغزی و عضلانی بوجود می‌آید.

ترشح کراتینین به خصوص از نظر بررسی کار کلیه‌ها اهمیت دارد. هیدروژنی که به علت تولید اسید در اعمال متابولیسمی ایجاد می‌شود، اگر در مایعات بدن انباشته شود تولید اسیدوز می‌نماید. پتاسیم گرچه از لوله‌های ابتدایی نفرون جذب مجدد می‌گردد، در لوله‌های انتهایی به ادرار ترشح می‌شود و از بالا رفتن غلظت آن در مایعات خارج سلولی که خطرناک است جلوگیری می‌نماید.

نقش لوله هنله در تشکیل ادرار
لوله هنله را مایع سلولی که از پلاسمای خون بوجود می‌آید، فرا گرفته است. سلولهای لوله هنله با روش انتقال فعال، سدیم را از درون لوله در مایع بین سلولی می‌فرستند. بنابراین فشار اسمزی مایع بین سلولی را بالا می‌برد. در نتیجه آب همیشه از لوله هنله به بیرون می‌رود و بدین ترتیب جلوی اتلاف آب بدن گرفته می‌شود. زیرا آب از مایع بین سلولی به مویرگها و در نتیجه به جریان خون وارد می‌گردد.

منبع: www.medicalcamp.mihanbb.com