غده تیروئید پروانه‏ای شکل بوده و در قسمت عرضی حنجره در جلو گلو قراردارد. این غده جز بزرگترین غدد اندوکرین بوده که خود از دو لوب تشکیل شده است البته درقسمت مرکزی دارای بخشی به نام لوب هرمی بوده که سبب اتصال دو لوب تیروئیدی به یکدیگر می‏گردد. واحدهای تشکیل دهنده غده تیروئید آسینوس یا فولیکول بوده که در قسمت مرکزی آن پروتئین‏های کلوئیدی را داریم که خود به عنوان انباری به منظور ذخیره هورمون تیروئید می‏باشد و دارای چهارعملکرد اصلی می‏باشند: جذب و انتقال ید، ساخت و ترشح تیروگلوبین، اتصال ید به تیروگلوبین به منظور ساخت هورمون‏های تیروئیدی و ترشح هورمون تیروئید به دستگاه گردش خون. این غده در متابولیسم بافتها هم نقش دارد. هورمون‏های تیروئیدی شامل: تترا یدوتیرونین یا T4، تری یدوتیرونین یا T3 و rT3 تری یدوتیرونین معکوس می‏باشد. لازم به ذکراست که هورمون کلسیتونین نیز توسط غده تیروئید سنتز می‏شود. از هورمون‏های تیروئیدی ذکر شده T4 با مقادیر بالا ترشح می‏گردد اما T3 بیشترین فعالیت را داراست و rT3 کمترین مقدار را داراست.

نحوه سنتز T3،T4

در ابتدا اتصال ید به تیروگلوبین ر ابه واسطه آنزیم تیروئید پروکسیداز داریم که خود سبب تشکیل مونو یدوتیروزین یا MIT می‏گردد سپس با اتصال یک واحد ید دیگر سنتز دی یدوتیروزین را داریم یا DIT و درنهایت با اتصال DIT دیگر به واسطه آنزیم تیروئید پراکسیداز تشکیل T4 را خواهیم داشت. به منظور تشکیل T3 نیز یک MIT به یک DIT متصل شده و T3 سنتز می‏شود.

تنظیم غده تیروئید

هورمون TSH که به وسیله سلول‌های غده هیپوفیز قدامی ترشح می‌شود در کنترل عملكرد تیروئید نقش محوری داشته و مفیدترین نشانگر فیزيولوژیک فعالیت هورمون تیروئید است. عامل اصلی تعیین نقطه تنظیم در محور تیروئید هورمون TSH است. ترشح این هورمون به وسیله هورمون هیپوتالاموسی TRH تنظیم می‌شود. TRH عمده‌ترین محرک سنتز و ترشح TSH است. تقریبا ۱۵ دقیقه پس از تجویز TRH میزان ترشح TSH به حداکثر خود می‌رسد. کاهش سطح هورمون‌های تیروئید سبب افزایش تولید پایه TSH و تشدید اثر تحریکی TRH بر TSH می‌شود. افزایش سطح هورمون‌های تیروئید نیز به سرعت و به صورت مستقیم TSH را مهار کرده و همچنین اثر تحریکی TRH بر TSH را مهار می‌کنند. این نشان می‌دهد که هورمون‌های تیروئید عامل اصلی تنظیم کننده تولید TSH هستند. نظیر سایر هورمون‌های هیپوفیزی، TSH به صورت ضربانی ترشح می‌شود و میزان ترشح آن در ساعات مختلف شبانه‌روز متفاوت است. حداکثر میزان ترشح این هورمون در هنگام شب رخ می‌دهد و چون نوسان هورمون TSH خفیف است یک ‌بار اندازه‌گیری آن برای ارزیابی میزان هورمون در گردش خون کافی است.

سنتز هورمون تیروئید

هورمون‌های تیروئید از تیروگلوبولین که یک گلیکوپروتئین بزرگ یددار است مشتق می‌شوند. جذب ید اولین مرحله اساسی در سنتز هورمون تیروئید است. یدی که از راه غذا وارد بدن می‌شود به پروتئین‌های سرم و به ویژه آلبومین متصل می‌گردد. یدی که به پروتئین‌ها متصل نشده باشد از طریق ادرار دفع می‌شود. تنظیم مکانیسم انتقال ید بسیار دقیق است و این امر امکان تطابق با مقادیر متفاوت ید رژیم غذایی را فراهم می‌کند. کاهش ید رژیم غذایی سبب افزایش جذب آن می‌شود. در مناطقی که کمبود نسبی ید وجو دارد، شیوع گواتر افزایش می‌یابد.

ارزیابی آزمایشگاهی

از آن‌جا که سطح TSH به صورت دینامیک در پاسخ به تغییرات تیروکسین و تری‌ یدوتیرونین تغییر می‌کند، برای رویکرد منطقی به ارزیابی تیروئید، ابتدا باید مشخص کرد که آیا TSH مهار شده، طبیعی یا افزایش یافته‌است. به جز موارد نادر، طبیعی بودن سطح خونی TSH وجود اختلال اولیه عملکرد تیروئید را رد می‌کند. پس از مشاهده سطح غیرطبیعی TSH باید میزان هورمون‌های تیروئیدی در گردش خون اندازه‌گیری شود تا بتوان تشخیص پرکاری تیروئید (کاهش TSH) یا کم‌کاری تیروئید (افزایش TSH) را اثبات کرد.

برخی از سلول‌های تیرویید به نام سلولهای C، هورمون کلسی تونین را ترشح می‏کنند که غلظت خونی کلسیم را کاهش می‏دهد. البته تاثیر این هورمون بر متابولیسم کلسیم بدن خیلی زیاد نیست.

منبع:

فیزیولوژی گانونگ

کاسپر. «بیماری‌های غدد و متابولیسم». در اصول طب داخلی هاریسون. ترجمهٔ دکتر خسرو سبحانیان. دکتر منوچهر نخجوانی.