دنیای گسترده علوم آزمایشگاهی

هورمون‌هاي تيروييد و اهميت سنجش آن‌ها

پروفسور ناصر ملك‌ نيا

هورمون‌هاي تيروئيد (T₃ و T₄) از آمينواسيد تيروزين مشتق مي‌شوند. حدود ۹۵ درصد هورموني كه از غده‌ تيروئيد ترشح مي‌شود، به صورت T₄ (تيروكسين) است. با وجودي كه ميزان ترشح T₃ از غده‌ تيروئيد بسيار ناچيز است، اين هورمون نقش اصلي را ايفا مي‌كند. بخش اصلي T₃ موجود در خون از تبديل T₄ به T₃ در بافت‌هاي محيطي مانند كبد، كليه‌ها و جفت پديد مي‌آيد. البته بافت‌هايي مانند مغز و هيپوفيز نيز مي‌توانند T₄ را به T₃ تبديل كنند، اما T₃ حاصل وارد خون نمي‌شود و اثر خود را در همان بافت‌ها بر جاي مي‌گذارد. به طور كلي، ۸۰ درصد T₃ موجود در خون در كبد و ۲۰ درصد آن در تيروئيد ساخته مي‌شود.

نقش‌هاي زيستي

افزايش ميزان سوخت ‌وساز پايه اثر اصلي هورمون‌هاي تيروئيد است. اين هورمون‌ها سوخت ‌وساز قندها و چربي‌ها را افزايش مي‌دهند. آن‌ها باعث افزايش ساختن پروتئين نيز مي‌شوند. بنابراين هورمون‌هاي تيروئيد براي رشد طبيعي ضروري هستند. از نقش‌هاي ديگر آن‌ها مي‌ توان به موارد زير اشاره كرد:

• افزايش تعداد و اندازه‌ ميتوكندري‌ها و افزايش فعاليت آنزيم‌هايي كه در سوخت‌ وساز درگيرند.

• افزايش جذب گلوكز از دستگاه گوارش

• تحريك روند نوسازي گلوكز

• تقويت اثر كاتكول‌ آمين‌ها و انسولين

• افزايش برون‌ ده قلب و گاهي افزايش نيروي انقباظ ماهيچه قلب

• نمو طبيعي دستگاه عصبي مركزي به ويژه ميلين ‌دار شدن رشته ‌هاي عصبي و افزايش توانايي‌هاي ذهني

چگونگي كاركرد

هورمون‌هاي تيروئيد چربي ‌دوست هستند و به آساني از غشاي سلول‌ها مي‌گذرند. گيرند‌هاي اين هورمون‌ها درون سلول و در هسته جاي دارند. اتصال آن‌ها به گيرنده‌هايشان بر رونويسي از ژن‌ها و در نتيجه ساختن پروتئين اثر مي‌گذارد. البته، شواهدي در دست است كه از اثر مستقيم هورمون‌هاي تيروئيد بر ميتوكندري‌ها و پروتئين‌هاي ناقل غشا حكايت مي‌كنند.

عوامل اثرگذار بر ترشح

توليد و ترشح هورمون‌هاي تيروئيدي را هورمون تحريك‌ كننده‌ تيروئيد (TSH يا تيروتروفين) تنظيم مي‌كند. خود اين هورمون از غده‌ هيپوفيز ترشح مي‌شود و ترشح آن با هورمون آزاد كننده‌ تيروتروفين (TRH) افزايش مي‌ يابد كه در هيپوتالاموس ساخته مي‌شود. سوماتواستاتين و بازخورد هورمون‌هاي تيروئيدي، اثرات TSH را كاهش مي‌دهند. هورمون‌هاي تيروئيد نيز با اثرگذاشتن بر هيپوتالاموس مي‌توانند ترشح TRH را كاهش دهند.

نارسايي‌ها

عوارض ناشي از اختلالات تيروئيد به صورت كم‌ كاري يا پركاري بروز مي‌كند. كم‌كاري تيروئيد به كندي خود را نشان مي‌دهد. كم ‌كاري به دلايل زير ممكن است رخ دهد:

• ناتواني غده‌ تيروئيد در ساختن هورمون‌هاي تيروئيد؛ به علت كمبود يد يا فقدان آنزيم‌هاي مورد نياز براي توليد هورمون

• اختلال در ترشح TSH از غده‌ هيپوفيز

• اختلال در ترشح TRH از هيپوتالاموس

• نوعي بيماري خود ايمني كه به تخريب سلول‌هاي غده‌ تيروئيد مي‌انجامد و به بيماري هاشيموتو مشهور است.

• مقاومت بافت هدف به هورمون‌هاي تيروئيد به علت نقص مادرزادي در گيرنده‌هاي هورمون‌هاي تيروئيد

معمول‌ترين علت پركاري تيروئيد بيماري گريوز است. اين بيماري نوعي بيماري خود ايمني است كه به علت توليد پادتن عليه گيرنده TSH ايجاد مي‌شود. اين پادتن باعث تحريك بيش از اندازه‌ اين گيرنده‌ها و بنابراين تقويت توليد و ترشح هورمون‌هاي تيروئيد مي‌شود. از عوامل ديگر مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

• سلول‌هاي سرطاني توليدكننده‌ TSH در غده‌ هيپوفيز

• سلول‌هاي سرطاني ترشح‌كننده TRH در هيپوتالاموس

• تجويز بيش از اندازه‌ يد

اهميت اندازه گيري T₃

با وجود تبديل شدن T₄ به T₃ در بافت‌هاي محيطي، باز هم مقدار T₄ در خون از T₃ بسيار بيش‌تر است. بنابراين، اندازه‌گيري T₃ به طور معمول ضروري نيست. به عنوان مثال، در آغاز كم‌ كاري تيروئيد با كاهش فعاليت تيروئيد، T₄ كاهش مي‌ يابد ولي چون در بافت‌هاي محيطي T₄ به T₃ تبديل مي‌شود، مقدار T₃ كاهش نمي‌يابد. زيرا T₄ بيش ‌تري به T₃ تبديل مي‌شود. از اين رو، با وجودي كه در اين شرايط رابطه‌ معكوسي ميان T₄ و TSH وجود دارد، اما تغيير چنداني در ميزان T₃ مشاهده نمي‌شود. بنابراين، اندازه ‌گيري آن به تشخيص كمكي نمي ‌كند. اما، در دو مورد اندازه گيري T₃ ضروري است.

۱) اشكال در عملكرد بافت‌هاي محيطي كه T₄ را به T₃ تبديل مي‌كنند. در اين مورد، با وجودي كه سطح TSH و T₄ عادي است، اما سطح T₃ پايين است. در اين مواقع، به جاي توليد T₃ از T₄، هورمون غيرفعالي به نام rT₃ (تري ‌يدوتيروئين معكوس) ساخته مي‌شود. با توجه به اين كه اندازه ‌گيري rT₃ انجام نمي‌شود، به اندازه ‌گيري T₃ بسنده مي‌شود. كاهش T₃ بيانگر اختلال در بافت‌هاي محيطي است.

۲) تيروتوكسيكوز T₃. در اين حالت، با وجود عادي بودن سطح T₄ و TSH، به دليل افزايش توليد T₃ در تيروئيد، مقدار آن در خون بالا مي‌رود و چون هورمون فعال T₃ است، عوارض پركاري تيروئيد در غياب افزايش T₄ و TSH مشاهده مي‌شود.